رشته حقوق

تحولات تاریخی، ایران باستان

از نظر مرجع رسیدگی‌کننده که دادگاه کیفری یا حقوقی است و نیز آیین دادرسی حاکم بر آن، بین این دو مسئولیت تفاوت هست؛ برای نمونه، در صورت امتناع جانی از پرداخت دیه، می‌توان وی را تا زمان پرداخت آن، بازداشت کرد، اما در مورد خسارت ناشی از مسئولیت مدنی، چنین نیست و قانون منع توقیف اشخاص در قبال تخلّف از انجام دادن تعهّدات و الزامات مالی مصوّب 1352، حاکم است
 
 
 

گفتار دوم : تحولات تاریخی

الف) دوره پیش از اسلام
دین مسیحیت
علیرغم آنکه انجیل در هیچ حالتی از حالات جنایت بر نفس به گرفتن دیه به صراحت اشاره نکرده است ولی آنچه از محروم شدن مجنی علیه از خونخواهی و انتقامجویی و قصاص فهمیده می شود این است که معمولاً این مصالحه و سازش با مقداری از مال تحقق می یابد نه اینکه این گذشت به طور کلی صورت گیرد. به طوری که در گذشتهمسیحیت را قبول کردند و ملل دیگر تا زمان های نزدیک حتی حیوناتی را که سبب قتل انسان شده بودند برای جبران خون ریخته شده تحویل خانواده مجنی علیه می دادند و بدین وسیله موجب تسکین و آرامش خاطر مجنی علیه یا اولیای دم وی را فراهم می کردند. مطمئناً این روش خود نشانه ای از وجود دیه در دین مسیح است بخصوص آن که حیوان ها در آن زمان ها تنها وسیله داد و ستد و تجارت در میان مردم بوده اند. در دین مسیح عفو و دیه وجو د دارد ولی قصاص نیست.
دین یهود
دین یهود بر اصل قصاص که تلافی به مثل است استوار می باشد. هرگاه بر کسی آزاری رود این دین به آزار دیده حق می دهد که همان آزار را بر جانی وارد سازد. این حق برای مجنی علیه و هر فرد یهودی است که ببیند جرم ارتکاب شده و وجود خارجی یافته است بدون آنکه نیازی به حکم قاضی داشته باشد. حکم این اصل در قرآن کریم آمده است. نظام جرم و مجازات در نزد یهودیت بر پایه اصل مسئولیت فردی استوار است .
درتورات آمده است: « پدران برای پسران کشته نشوند و نه پسران به عوض پدران کشته شوند. هر کس برابر گناه خود کشته شود. »
در عین حال مبنای مجازات و عقوبت آنان بر پایه قصاص است. اصل قصاص چنان در تورات قوی است که حتی اگر حیوانات آسیبی به کسی برسانند قصاص می شوند. با توجه به تأکید آیین یهود بر قصاص نمی توان حکم به دیه در این دین یافت و صراحتی وجود ندارد که گرفتن دیه را مباح کرده باشد چرا که نص خاص به قصاص شامل بیمه جرائم متناسب با آن می باشد شامل تعدیات و تجاوزاتی که بر ضد شخص ارتکاب می یابد همچون ضرب و جرح و قطع و قتل.
در تورات در سفر خروج آمده است :
« هرگاه دو مرد با یکدیگر گلاویز شوند و هردو به زن آبستن صدمه وارد کنند که زن سقط جنین کند ولی به خود او آسیبی نرسد تاوان و غرامتی که شوهر او معین کند به اوپرداخته می شود و یا به حکم قاضی غرامت معین خواهد شد. »
این سند تنها مورد و مدرکی است که بجای قصاص دیه معین شده است در این حالت عوض مالی بجای قصاص معین نشده مگر آنکه صدمه ای بر مادر جنین وارد نشده باشد بلکه نتیجه فعل جانی سقط جنین باشد ولی اگر آسیب و صدمه ای وجود داشته باشد مجازات آن مقابله به مثل است.
با وجود آنکه دین یهود مقرر داشته است که هیچ کس مسئول کاری که بدون قصد و عمد از وی سرزند نیست ولی از این قاعده در مورد قتل غیر عمد خارج شده است. « در مورد قتل غیر عمد حکم شده است که جانی به شهر حرام(شهرهای امن) پناه برد و پیش از مدتی که برای ماندن در آنجا تعیین شده است از آنجا خارج نگردد و اگر قبل از موعد از شهر حرام خارج شود و یا به آن شهر نرود قتل او واجب است. »[25]این موضوع نشان می دهد که حق اولیای دم در انتقام گیری از جانی ثابت و مسلم است.
در نهایت می توان گفت تنها مجازات قتل در این دین، کشتن جانی است خواه فعل او عمد باشد یا غیر عمد و این نکته تأکید می کند که دین حضرت موسی(ع) دیه را بعنوان یک قاعده کلی و عمومی همانند اسلام و مسیحیت قبول نکرده است و هیچ نشانه ای از این تأسیس در آن وجود ندارد مگر در حالت سقط جنین. یکی از بزرگان در این زمینه می فرماید :
« در بنی اسرائیل قصاص بود ولی دیه نبود پس خداوند تعالی به این امت فرمد : و کتب علیکم القصاص فی القتل  و تا جایی که فرمود : نتح عفی له من اخیه شی ء فاتباع بالمعروف و در ادامه فرمودند : عفو آن است که دیه در عمد پذیرفته شومد و اتباع به معروف که به منع پیروی کردن از کار شایسته است. و منعی آن این است که به شایستگی مطالبه شود و با نیکوکاری اداء گردد. »[26]
در دین یهودیت قصاص و عفو وجود دارد ولی دیه نیست و این در حالی است که در عرب و در میان اعقاب حضرت ابراهیم (ع) در دورانی که زندگی شبانی داشته اند سنت دیه معمول بود و حضرت موسی(ع) این سنت و رویه را از بین برد زیرا او می گوید از کسی که خواهان بازخرید مرگ خود شود یعنی بخواهد بجای قصاص خونبها بدهد به هیچ وجه خونبها از او پذیرفته نمی شود بلکه او باید فوراً بمیرد زیرا کفاره خون، خون است. مجازات اعدام ناشی از قاعده کلی قصاص است. همان قاعده ای که در مورد جنایت نسبت به اشخاص مقرر است. دین یهود از جمله ادیانی است که اصل مجازات دادن به مثل را در قوانین کیفری خود پذیرفته و به کار گرفته و برابری میان جرم و جنایت را رعایت و اجرا کرده است.
دین زرتشت :
دین زرتشت هم در این زمینه قابل مطالعه است طبق تقسیم بندی اوستا جرم از جهت شدت و صعب 7 مرحله دارد که عبارتند از :  بدست گرفتن اسلحه، زدن، مجروح کردن، ریختن خون، شکستن استخوان و لطمه وارد کردن به عقل یا احساس . مجازات جنایت عادی علیه اشخاص 5 تا 90 ضربه شلاق است و هر ضربه با 6 درهم قابل خریداری است. قاتل را قصاص می کردند و پادشاه حق عفو نداشت. تنها والدین مقتول می توانستند از قصاص صرف نظر کنند و خونبها بگیرند و خونبها مقتول میان وراث وی تقسیم می شد .
از آثار واسناد بدست آمده و سنگ نوشته های باقی مانده از این زمان چنین برمیآید که پادشاهان ایران باستان برای دادگستری اهمیت و ارزش زیادی قائل بودند و به استقرار و اجرای عدل و داد همت می گماردند زیرا به خوبی می دانستند که تأمین عدالت قضائی در کشور برای دوام و حفظ حکومت ضرورت دارد. اولین دودمان پادشاهان ایران را از این رو پیشدادیان نامیده اند که در وضع قانون و گسترش عدل و داد پیشقدم بوده اند. در ایران پیش از اسلام تعریف مشخصی از جرم وجود نداشت ولی با توجه به اسناد بدست آمده از این زمان میتوان گفت انواع جرم وجود دارد بی آنکه طبقه بندی خاص و مشخصی بتوان ارائه کرد و با توجه به این انواع جرم عبارت است از هر اقدامی که به دین و پادشاه و خانواده یا به عامه مردم لطمه وارد کند. تشخیص این صدمه اغلب با تشخیص پادشاه یا قضات شاهی است. در این زمان پادشاه از مسئولیت مبری بود و در عین حال مظهر عدل و مرجع تظلمات عمومی بشمار می آمد. افراد جامعه دادگستری را به او مربوط می دانستند و از او می خواستند تا عدالت را اجرا کند. اراده پادشاه به
تنهایی برای صدور احکام برائت و محکومیت کافی بود. هیچ کس حق اعتراض و اشکال به احکام صادره از سوی وی را نداشت. در تعیین میزان مجازات و نوع و نحوه اجرای آن پادشاه از اختیار مطلق و کاملی برخوردار بو و اصولاً مجازات از قاعده و ضابطه  خاصی تبعیت نمی کرده است. در کتیبه نقش رستم به نقل از داریوش پادشاه هخامنشی آمده است : «  هر کس آزاری برساند مطابق آزاری که رسانده است تنبیه می کنم. » [27]

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *